Verhalen vormen een niet weg te denken bestanddeel van ons bestaan. Sterker nog, je zou kunnen zeggen dat we ons leven leven ín verhalen: verhalen over onszelf die we bewust of onbewust maar onafgebroken maken bij alles wat we meemaken. Daarnaast de verhalen van buitenaf die we van anderen horen of lezen.
Door de globalisering en technologie zijn onze eigen verhalen in toenemende mate vermengd geraakt met verhalen over de wereld. Zorgen over de toekomst van de aarde kleuren tegenwoordig het bestaan van menigeen en niet alleen dat van jongeren. Ze kunnen hoofdstukken worden in het eigen levensverhaal. Slapeloosheid, depressie en nieuwsmijding ontstaan niet zelden uit het sombere wereldverhaal dat circuleert. Anderen reageren op tegenovergestelde wijze en sluiten zich aan bij demonstraties of actiegroepen. In zijn algemeenheid lijkt het erop dat de rampspoed waarover we voortdurend horen bij het merendeel van de bevolking leidt tot een behoefte aan terugtrekking op eigen terrein. Het leven als individu zo goed mogelijk leven en lokaal of in kleine kring de wereld leefbaar proberen te maken, is een doel dat alom wortel schiet.
Binnen deze tendens speelt zich nog iets anders af. Nu de maakbaarheidsillusie van het persoonlijke leven langzaam maar zeker door de realiteit wordt ingehaald, beïnvloedt dat de manier waarop we naar onszelf kijken. Er komt ruimte vrij voor een ander verhaal dat we onszelf mogen (moeten?) vertellen.
Wat is een verhaal eigenlijk? Een verhaal is een manier van ordening in de taal. Een hulpmiddel om de chaotische werkelijkheid behapbaar te maken. Je zou ook kunnen zeggen: een manier van bezwering. Een middel tegen de angst. (Het literaire verhaal is met zijn begin, middenstuk-met-zekere-spanningsboog en slot het summum van structuur en orde, waarover hieronder meer.)
Vaak zonder dat we het in de gaten hebben, onbewust dus, maken we constant en bijna automatisch van elke gebeurtenis die ons overkomt of waarover wij horen een stukje waarmee we de/een puzzel proberen te leggen: een groter verhaal. Die puzzel is een denkbeeldig geheel waarin alle stukjes in elkaar grijpen en passen. Waarin dingen kloppen. Iets harmonisch dus. Dit doen we zowel voor ons meest persoonlijke leven als voor onze omgeving in strikte en ruimere zin. We werken dus als het ware op twee fronten: één verhaal dat onze eigen levenslijn betreft en een tweede dat gaat over de wereld zoals zij in haar ontwikkeling en zin aan ons verschijnt.
Voor mensen met een bepaald geloof of vaste levensbeschouwing (politieke of filosofische theorieën, complottheorieën etc) is het algemene verhaal niet zo’n punt. Gebeurtenissen waar dan ook zijn voor hen niet zo moeilijk te duiden, terwijl ook de compositie van het persoonlijke levensverhaal binnen het bewuste kader plaatsvindt. Diegenen die een dergelijke zekerheid missen staan daarentegen voor de uitdaging om het eigen leven zoekenderwijs – wellicht meer artistiek of psychologisch gericht – te duiden.
Gaandeweg de jaren krijgt het verhaal over onszelf dat wij onszelf vertellen meer vorm. We zoomen in en uit, scheppen verklaringen, leggen verbindingen en proberen een rode draad te ontwaren: waarom moet mij steeds dit of dat overkomen? Als het goed is werken we niet alleen aan de oppervlakte (feiten), maar ook in de diepte. Omdat met de tijd steeds elementen en hoofdstukken worden toegevoegd, verandert een levensverhaal voortdurend en kan er sprake zijn van dynamiek tot het einde toe.
Verhalen in boeken (en films) werpen de interessante vraag op hoe wij als lezer of kijker een slot ondergaan. Wat doet een ‘slechte’ afloop met ons? In hoeverre raakt het ons of beïnvoedt het onze energie? Door te lezen oefenen we ons in de omgang met verhalen, ook die met ons eigen verhaal. De overzichtelijkheid en orde van een boek – alles heeft een plek – zijn rustgevend. Op de een of andere manier geloven we dat ook over ons leven iets dergelijks te vertellen valt. Alleen… Hoe gaat dat verhaal eindigen? Niemand die het vooraf kan weten. Ook kan het op het allerlaatste moment gebeuren dat je er zelf niet (helemaal) meer bij bent.
Het zijn de achterblijvers, de nabestaanden die jouw verhaal af zullen maken. Zij zijn het ook die een nieuw verhaal, een verhaal over jou gaan beginnen. (In hoeverre je zelf op dat moment uit beeld verdwijnt hangt af van de mate waarin je je verhaal tijdens je leven hebt willen of kunnen delen.)
Al kennen we de ontknoping van ons verhaal dus niet, we kunnen op zijn minst streven naar het maximaal haalbare. Naar een beetje inzicht en overzicht. Dat ontstaat door de hoofdstukken in ons boek op orde te houden, losse eindjes af te hechten en tijdig af te sluiten wat niet meer werkt. Uiteindelijk een punt voor jezelf kunnen zetten in de zin van zo liep het, zo was het en nu is het klaar is het hoogste wat je kunt bereiken.
Bij het maken van verhalen – dat van jezelf en dat over de wereld – is het belangrijk te weten waarnaar je kijkt en hoe je dat doet. Welk verhaal geloof je? Wat omarm je? Wat zou je wíllen zien?
In de huidige tijd groeit collectief een gigantische behoefte aan overzichtelijkheid. Angst voor een slecht einde van onze planeet versterkt de roep om dat ultieme Verhaal dat rust op aarde kan brengen. Maar van wie of van waar zou het moeten komen? Alle oude verhalen zijn verbleekt. Er is té veel gebeurd, gepasseerd… Religie noch politiek heeft de krachten kunnen bundelen. De verhalen zijn te verschillend geweest en te besmeurd geraakt.
Intussen slaat de paniek toe. Steeds grimmiger en wilder worden de verhalen, door emoties gekleurd en te vuur en te zwaard verdedigd. O ironie. Waren verhalen niet bedoeld om een zekere ordening aan te bengen? We slaan er elkaar mee om de oren en zaaien slechts chaos en geweld.
Laten we op verhaal komen! Om te beginnen door te dimmen en te luisteren. Open te staan voor het verhaal dat de aarde zelf vertelt maar dat in de kakofonie die wij hebben geschapen nauwelijks gehoor meer vond. Laten we ons eigen levensverhaal – gebeurtenissen, ervaringen en onze verwerking ervan – zorgvuldig doorweven met licht en er goed met onze aandacht bij blijven. Laten we bij deze voornemens bovenal proberen verhalen over de wereld te ontwikkelen waarmee we eindelijk vooruit kunnen – ten behoeve van allen, nu en later, en van de planeet!