Nu mentale problematiek in de samenleving toeneemt, zeker bij jongeren, wordt meestal naar prestatiedruk, perfectionisme en sociale media gewezen als het om oorzaken gaat. Deze praktische en cultureel aangestuurde factoren zorgen ervoor dat ontspanning, zelfreflectie en luistertijd voor anderen in het gedrang komen. Natuurlijk ontstaan hieruit problemen: verminderd contact met – en acceptatie van – de eigen innerlijke roerselen is het gevolg. Maar de psyche laat zich niet ongestraft wegdrukken uit een supermaterialistische wijze van leven. Zonder ‘binnen’ geen bevredigend ‘buiten’. Daarbij speelt op een dieper niveau nog iets anders.
We kennen het allemaal. De eindeloze verzoeken op internet om ergens op te reageren: ja of nee, welk cijfer tussen 1 en 10? Vijf gezichtjes met uitdrukkingen waarvan je er één moet kiezen. Geen ruimte voor wat er éigenlijk allemaal in je omgaat. Niet voor een ‘deels’, een ‘ja maar’ of voor ‘enerzijds, anderzijds’. De momenten van irritatie of vraagtekens die we voelen bij het invullen van formulieren of het beantwoorden van vragen duwen we weg. Jammer! Geen plaats voor!
Collectief zijn we deze gang van zaken normaal gaan vinden. Het hoort nu eenmaal bij de moderne tijd (denken we). Intussen gaan we gewoon door om altijd en in alle gevallen onze reacties te geven. Fijn toch om mee te tellen?
Hoeveel anders zou het zijn wanneer je de ruimte kreeg om in eigen woorden je zegje te doen? Zou dat niet veel interessanter zijn voor de persoon of instantie die vraagt om je feedback? Soms verschijnt er een venstertje voor opmerkingen. Ha, je kan iets meer kwijt! Voor jezelf helpt dat altijd een béétje (hoewel ook in taal altijd een stuk van je belevingen verdwijnt, zoals iedereen kan weten die ooit in woorden probeerde uit te leggen hoe hij of zij zich voelde in een staat van verliefdheid of bij pijn). Maar de uitnodiging om iets te mogen omschrijven op zich is hoe dan ook een ervaring die oplucht. Wat de ontvangende kant er vervolgens mee doet, is vers twee. Zeker is dat jouw woorden niet meetbaar zijn en dus statistisch moeilijk verwerkbaar. Verhalen passen nu eenmaal niet in de wiskunde van het internet.
We hebben het te weinig in de gaten gehad. Hoe we ons in onze onvoorwaardelijke omarming van de technologie in dit opzicht in een harnas van verregaande versimpeling hebben laten hijsen. Hoe we ons hebben uitgeleverd aan een nieuw soort denken. Een denken in termen van cijfers, getallen en in een extreme versmalling van de taal : ja of nee, dit of dat en niets daartussenin. Is het gek dat maatschappelijke polarisatie floreert? Dat op individueel niveau paniekaanvallen, allerlei vormen van angst, stoornissen, fobieën de kop opsteken? Iets klopt er niet, iets gaat er niet goed.
Het gevaar voor onze geest in deze tijd schuilt hierin dat de complexiteit die haar eigen is niet alleen naar buiten toe – met name op internet – in de verdrukking raakt, maar dat we ook in onszelf de beleving en het bewustzijn van haar dreigen te verliezen.
Complexiteit in z’n algemeenheid betekent een alles omvattend geheel van in elkaar grijpende en op elkaar inwerkende elementen en factoren. Een volstrekte dynamiek. Bovendien iets dat de onderdelen nog overstijgt en dat je met je verstand niet kunt vatten. Voor de geest houdt een en ander in dat je verdrietig en blij tegelijk kunt zijn. Dat je ergens ja én nee bij voelt. Dat er onder of naast de mogelijk lichte (succesvolle, gelukkige) kant van je leven een schaduwkant meebeweegt die er ook mag zijn! Of omgekeerd.
In onze geest huizen heel veel krachten en (tegen)bewegingen die je lang niet allemaal kunt overzien maar die wel de ruimte moeten krijgen. En vooral om het bewustzijn vragen dát ze er zijn. Zo niet, dan komen we in de knel en ontstaat gevaar voor ontsporing. Je kunt een heel groot voorwerp niet in een veel te kleine verpakking proppen.
Rehabilitatie van de psyche in al haar facetten – haar rijkdom, wijsheid en diepte – lijkt geen overbodige luxe op de weg die naar de toekomst leidt. Het zou de ongebreideldheid van de technologie kunnen begrenzen, onze relatie met haar gelukkiger maken en de aarde ten goede kunnen komen.